مدل تازه ماندگاری در اقتصاد ناپایدار ایران

ضرورت ایده‌های نوآورانه در شرایط تورم و رکود

در شرایطی که تورم و رکود اقتصادی سایه سنگینی بر زندگی مردم انداخته، ایده‌های اقتصادی نوآورانه بیش از هر زمان دیگری برای ایجاد امید و حرکت به سوی رفاه ضروری هستند. مجتبی شاطرآقایی‌زاده، مولف کتاب «حقیقت پنهان» و بنیان‌گذار طرح اقتصادی «صندوق خانوادگی اوارد»، با نگاهی متفاوت به این شرایط نگریسته و پایه گذار طرحی است که چالش‌های مدل‌های سنتی تامین مالی جمعی در ایران را برطرف کرده و راه‌حلی را معرفی می‌کند که فراتر از یک پروژه اقتصادی صرف، بر ایجاد اعتماد، حفظ ارزش پول و پایداری مالی تأکید دارد. چراکه با کنار گذاشتن مدل‌های مرسوم قرعه‌کشی و حذف مفهوم اقساط، ارزش پول سپرده‌گذاران را با معیار دلار تضمین می‌کند.

به گزارش روزنامه «صبح امروز»؛ در گفتگوی پیشین، به معرفی کلی «صندوق خانوادگی اوارد» و ساختار نوآورانه آن پرداختیم. اما آنچه امروز توجه بسیاری را به خود جلب کرده، پایداری و فعالیت ممتد «اوارد» در شرایط کنونی است. چراکه با توجه به التهابات سیاسی و اقتصادی این روزهای ایران و در شرایطی که بسیاری از کسب‌وکارها با رکود، نااطمینانی و حتی تعطیلی روبه‌رو شده‌اند، این تفکر مالی نه‌تنها متوقف نشده، بلکه پویاتر از پیش، در حال حرکت است. در ادامه این گفتگو را می‌خوانید؛

اجازه بدهید از واقعیت این روزهای ایران شروع کنیم. اقتصاد، سیاست، روابط بین‌الملل و حتی فضای روانی جامعه به‌هم‌ریخته است. شما این شرایط را چگونه می‌بینید؟

اگر بخواهم صادقانه بگویم، ما فقط با یک بحران اقتصادی طرف نیستیم، اقتصاد وقتی زمین می‌خورد که اعتماد فرو می‌ریزد و سیاست زمانی فرسوده می‌شود که مردم احساس کنند دیده نمی‌شوند. امروز در ایران، بسیاری از مردم نه به عددها اعتماد دارند، نه به وعده‌ها، نه حتی به آینده‌ای که بتوانند برایش برنامه‌ریزی کنند. در چنین فضایی، طبیعی است که اغلب بیزینس‌ها آسیب ببینند؛ چون کسب‌وکار بدون اعتماد، مثل ساختمانی بدون پی است.

با این توصیف، چرا بسیاری از کسب‌وکارها در این شرایط آسیب دیده‌ یا متوقف شده‌اند؟

چون اغلب کسب‌وکارها روی متغیرهایی بنا شده‌اند که در ایران بی‌ثبات‌اند: نرخ ارز، سیاست، واردات، تصمیم‌های لحظه‌ای. وقتی زمین اقتصاد می‌لرزد، این مدل‌ها اولین قربانی هستند. اما مسئله مهم‌تر این است که خیلی از بیزینس‌ها مردم را فقط به‌عنوان مشتری یا منبع پول می‌بینند، نه شریک. وقتی فشار می‌آید، این رابطه سریع می‌شکند.

چه چیزی باعث شده که صندوق اوارد برخلاف بسیاری از مجموعه‌ها، آسیب نبیند؟

اوارد از ابتدا روی «پول» ساخته نشد؛ روی رابطه انسانی ساخته شد. ما از روز اول گفتیم که این صندوق اگر قرار است بماند، باید اول اعتماد بسازد، بعد جریان مالی؛ چراکه تنها چیزی که می‌تواند یک سیستم را پایدار نگه دارد، سرمایه اجتماعی است. اوارد روی همین سرمایه ایستاده؛ نه روی دلار، نه روی سیاست، نه روی هیجان.

تفاوت «اعتماد کور» و «اعتماد آگاهانه» چیست؟

اعتماد کور یعنی بدون سؤال و بررسی جلو رفتن؛ اعتماد آگاهانه یعنی دیدن، فهمیدن و بعد انتخاب کردن. ما از اعضا می‌خواهیم سؤال بپرسند، بررسی کنند و با چشم باز تصمیم بگیرند. این نوع اعتماد است که دوام می‌آورد.

برخی می‌گویند در شرایط بحرانی، هیچ سیستمی مصون نیست. آیا اوارد ادعای مصون‌بودن دارد؟

نه، ما ادعای مصونیت نداریم؛ ما ادعای آمادگی داریم. فرقش خیلی مهم است. اوارد نگفته «بحران نمی‌آید»؛ گفته «اگر آمد، ما فرو نمی‌ریزیم». چون پایه‌هایمان بر اعتماد، شفافیت و مسئولیت‌پذیری جمعی است، نه بر موج‌سواری و هیجان.

در روزهایی که بسیاری از مردم دچار اضطراب، خشم یا ناامیدی هستند، اوارد چه نقشی می‌تواند ایفا کند؟

اوارد قرار نیست مردم را هیجانی کند یا وعده نجات بدهد، بلکه تلاش می‌کند افراد را از واکنش احساسی به تصمیم آگاهانه برساند. چراکه معتقدم بدترین اتفاق در بحران‌ها، تصمیمات هیجانی است؛ چه در خیابان، چه در اقتصاد و چه در سرمایه‌گذاری.

در فضایی که نااطمینانی سیاسی و اقتصادی روی تصمیم‌های مالی مردم سایه انداخته، چگونه مردم تصمیم هیجانی نگیرند؟

نااطمینانی بزرگ‌ترین دشمن تصمیم درست است. وقتی آینده مبهم می‌شود، آدم‌ها یا دست به تصمیم‌های عجولانه می‌زنند یا کاملاً منفعل می‌شوند. باید فضای فکر کردن سالم ایجاد شود. ما در اوارد هم تلاش می‌کنیم اعضا قبل از هر واکنش، اطلاعات درست بگیرند، مسیر را بفهمند و بعد تصمیم بگیرند و تصمیم را از «ترس و هیجان» به «آگاهی و تحلیل» منتقل می‌کنیم.

در شرایط فعلی کشور، برخی معتقدند زمان تصمیمات اقتصادی یاحتی سرمایه گذاری های خرد و کلان نیست، نظر شما چیست؟

صبرِ بدون آگاهی، خطرناک است و اقدامِ بدون تفکر هم خطرناک‌تر. ما نمی‌گوییم هرکسی همین امروز سرمایه‌گذاری کند یا تصمیم بزرگ بگیرد. می‌گوییم یاد بگیرد، آگاه شود، فضا را بشناسد. اوارد دقیقاً برای همین ساخته شده: اینکه مردم قبل از حرکت، فکر کنند.

چرا اوارد فقط به حمایت مالی بسنده نمی‌کند و روی آموزش تأکید دارد؟

چون مشکل اقتصادی فقط کمبود پول نیست. بسیاری از بحران‌های مالی از نبود سواد مالی، تصمیم‌های غلط و ضعف مهارت‌های فردی می‌آید. اگر پول بدهیم ولی آگاهی ندهیم، مشکل تکرار می‌شود. آموزش در اوارد یعنی توانمندسازی، نه شعار.

معتقدید الان زمان «اعتماد به اوارد» است؟

بله، دقیقاً الان؛ نه برای فرار، نه برای سود عجیب، بلکه برای یادگیری، هم‌افزایی و ساختن پایه‌های فردا. چون بحران‌ها می‌گذرند، اما آنچه می‌ماند، ساختار ذهنی و رابطه‌ای است که امروز می‌سازیم.

به عقیده شما در اقتصاد فعلی ایران، اعتمادکردن ریسک نیست؟

ما سال‌هاست با بی‌اعتمادی زندگی می‌کنیم و نتیجه‌اش را هم دیده‌ایم. اعتماد کورکورانه خطرناک است؛ اما اعتماد آگاهانه تنها راه عبور است و اعتماد باید از تصمیم صرف احساسی، به عقل منتقل شود.

با توجه به تجربه‌های منفی گذشته، ترس مردم از ورود به مدل‌های جدید اقتصادی را چطور می‌بینید؟

این ترس کاملاً قابل درک است و باید به آن احترام گذاشت. اوارد با اجبار جلو نمی‌رود. هرکس با سرعت خودش حرکت می‌کند. ما باور داریم اگر چیزی سالم باشد، نیازی به فشار ندارد. انتخاب آگاهانه، پایه اعتماد واقعی است.

به عبارتی به نظر شما اوارد پاسخی به ناکارآمدی برخی ساختارهای اقتصادی است؟

اوارد جایگزین ساختارهای رسمی نیست، اما نمی‌شود انکار کرد که وقتی بخشی از جامعه از حمایت، آموزش و اعتبار اقتصادی محروم می‌شود، مدل‌های مردمی شکل می‌گیرند. اوارد پاسخی است به یک خلأ واقعی؛ خلأیی که سال‌هاست مردم آن را با پوست و استخوان لمس کرده‌اند.

در دوره‌ای که شایعه و اخبار منفی به‌سرعت منتشر می‌شود، چطور میتوان فضای روانی جامعه را مدیریت کرد؟

بخش زیادی از اضطراب، از نبود اطلاعات شفاف می‌آید. ساختارها باید تلاش ‌کنند با توضیح مستمر، پاسخ‌گویی و شفافیت، جلوی شکل‌گیری ابهام را بگیرند. وقتی افراد بدانند در چه مسیری هستند، کمتر دچار ترس و برداشت‌های غلط می‌شوند.

آیا جامعه ایران آمادگی کار جمعی و مشارکتی اقتصادی را دارد؟

جامعه ایران ظرفیت بالایی برای کار جمعی دارد، اما زخم‌خورده است. تجربه‌های تلخ باعث بی‌اعتمادی شده، نه ناتوانی. اگر مدل درست باشد، شفاف باشد و مسئولیت‌پذیری واقعی وجود داشته باشد، مردم دوباره وارد کار جمعی می‌شوند. اوارد تلاش می‌کند همین تجربه سالم را بازسازی کند.

این مفهوم «اتحاد و همبستگی» که از آن صحبت می‌کنید چگونه معنا پیدا می‌کند؟

«اتحاد» باید از شعار صرف فاصله بگیرد، یعنی هیچ کس نفع خود را جدا از نفع جمع نبیند، به طوریکه اگر سیستم آسیب ببیند، همه برای اصلاحش تلاش کنند و اگر رشد کند، همه رشد کنند. اوارد تمرینِ تمرکز بر منافع مشترک است، چراکه در جامعه‌ای که هرکس فقط به فکر نجات فردی باشد، هیچ مدلی پایدار نمی‌ماند.

اگر فشارهای اقتصادی و بیرونی تشدید شود، مهم‌ترین سرمایه اوارد چیست؟

مهم‌ترین سرمایه اوارد اعتماد اعضاست. نه پول، نه ساختمان، نه ابزار. اگر اعتماد حفظ شود، سیستم می‌تواند خودش را با شرایط تطبیق دهد. اگر از بین برود، هیچ پشتوانه‌ای کافی نیست.

در شرایطی که سیاست و اقتصاد بیرونی فشار می‌آورد، چه توصیه‌ای به اعضای صندوق دارید؟

اول از همه آرامش‌تان را حفظ کنید و اسیر شایعه و هیجان نشوید. همچنین به سیستم‌هایی تکیه و اعتماد کنید که شفاف‌اند، نه پرسر و صدا.

و در پایان اگر بخواهید «صندوق خانوادگی اوارد» را در یک جمله برای مردم توصیف کنید، چه می‌گویید؟

اوارد یک صندوق صرف نیست؛ تلاشی است برای یاد گرفتن تصمیم‌گیری آگاهانه و حرکت جمعی، در روزهایی که ترس و هیجان می‌خواهند ما را از هم جدا کنند.